КИРИШ СӨЗ

«Сабак алып ойлоно алган бир коом» жана «таза акыл ээлери» үчүн

ЖАҢЫ БИР ДҮЙНӨ

Бул Раббиңдин туптуура жолу. Насаат алып, ой жүгүрткөндү билген бир коом үчүн аяттарды ушинтип бир-бирден түшүндүрдүк. (Энъам Сүрөсү, 126)

Алар сөздү угуп, эң мыктысын жасашат. Мына ошолор Аллах туура жолго салган (хидаят берген) кишилер жана акылы таза адамдар. (Зүмер Сүрөсү, 18)

Бул китепти окуган адам өмүрүндөгү эң негизги нерсени кайрадан карап чыгышы зарыл. Бирок аны кайрадан карап жатканда, ушул кезге чейин абсолюттук чындыктай көрүп келген эрежелерди, кээ бир түшүнүктөрдү бир четке ташташы керек болот. Себеби бир адам, кандай гана болбосун, бир нерсени туура эмес ишеним менен караса, андан туура бүтүм чыгара албайт. Жаман көргүсү келген нерсени жаман көрөт. Жаман деп алдын ала чечип койгон нерсени жаман катары кабылдайт.

Мындай алдын ала бүтүмдөргө көбүнчө адамдын өзүнүн себепкер болоору да чындык. Адам төрөлгөндөн баштап, ага айланасындагы адамдар тарабынан сансыз ишеним, эрежелер таңууланып баштайт. Үй-бүлөсү, жакын чөйрөсү, достору анын баалуулуктарын аныктайт. Өзгөчө учурдагы коомдордо адамдарга белгилүү түшүнүктөрдү таңуулоодо массалык маалымат каражаттарынын зор таасири бар. Гезит жана телеканалдар окурман-көрармандарга көп жакшы нерсени жамандай, жаман нерселерди болсо жакшыдай көрсөтүп жатышат.

Айлана-чөйрөсүнүн таңуулаган түшүнүктөрүн толугу менен кабыл алган адам болсо өзүнүн жеке мүнөзүнүн көп тарабынан ажырайт. Өзүнүн акылын эмес, айланадагылардын пикирлерин угат. Ошентип адам ага туура деп көрсөтүлгөн баалуулуктарды гана туура деп кабыл алат. Ар бир доордо ар бир коом ар кандай «туураларга» ишенип келген, демек айланадагыларды ойлонбостон ээрчий берүү эч качан туура болбойт. Кээ бир коомдордо «киши жегичтик» кадыресе көрүнүш катары кабыл алынат, же фашисттик бир коомдо (фашисттик Германия сыяктуу) жарым-жинди бир лидердин бүт буйруктарын аткаруу туура деп кабыл алынат. Дагы көп мисалдарды берүүгө болот, бирок кыскасы, биздин айтайын дегенибиз, акылман адам коомдун туура эмес түшүнүктөрүнөн көз-карандысыз ойлоно алышы керек.

Коом сансыз түшүнүктөрдү ойлоп чыгарган темалардын башында дин турат. Өзгөчө кээ бир маалымат каражаттарынын пропагандасынын натыйжасында кээ бир адамдар динди аябай оор нерседей кабыл алып калышкан. Эч чындыкка жатпаган пропагандалардын натыйжасында дин көп адамдар анча маани бербеген, ал жөнүндө көп ойлонбогон жана мүмкүн болушунча алыс болууга аракет кылган бир түшүнүк болуп калган. Мындай ойдогу адамдарды көбүнчө жакшылап ойлонуп ошондой бүтүмгө келген деп айтууга болбойт. Ал адамдардан бирөө сураса «мен динчилмин» деп айтышы да мүмкүн, бирок чындыгында дин алар үчүн өмүрүндө эң аз маани берген нерсе болуп саналат.

Негизи ал адам өмүрүндө бир жолу болсо да отуруп, жакшылап дин жана өзүнүн дин жөнүндөгү ой-пикир, мамилелери жөнүндө ойлонгон эмес болушу керек. Диндин насааттары эмне үчүн бар деген сыяктуу бир суроого жооп издеген эмес. Анын туура эмес түшүнүгү боюнча, дин көбүнчө улгайган адамдарды кызыктырат, кээ бир туура адеп-ахлактык баалуулуктарга үндөйт, бирок ошону менен бирге көптөгөн «жаныңды сыга турган» тыюу жана чектөөлөрдү алып келет. Диндеги буйруктардын кээ бирлерин туура деп ойлосо, кээ бирлерин эски жана «илгерки» деп ойлойт (Аллахты жана Исламды аруулайбыз.) Бирок, ошентсе да динди толугу менен четке какпайт. Бирок, жогоруда айтылгандай, диндин насаатарынан мүмкүн болушунча өзүн алыс кармайт. Динчил деп ойлогон кишилер менен эч жолугушуп, сүйлөшпөйт, ал тургай, бир жерде болууну да каалабайт. Анын түшүнүгү боюнча, алар коркунучтуу, караңгы адамдар. Чындыгында болсо, ал адам өтө жаңылган болот. Ислам дини сулуулукту, сапатты, асылдыкты, сылыктыкты, сүйүүнү, ак пейилдикти, мээримди, ойлонууну, изденүүнү, акылдуу болууну талап кылган, чын ниеттен ушундай мүнөздү кармангандарды руханий жактан өтө жогорулата турган бир дин.

Дин жөнүндөгү мындай туура эмес көз-караш, биз айтып кеткендей, кээ бир топтордун түшүнүктөрүн түздөн-түз кабыл алуудан, кыскасы өз алдынча ойлонбоодон келип чыгат. Исламдын негизги булагы болгон Курандын аяттарында ойлонууга өзгөчө көңүл бурулган:

Айткын: «Эгер билсеңер (айткыла:) Жер жүзү жана андагы нерселер кимдики?» «Аллахтыкы» деп айтышат. Айткын: «Дагы эле насаат (сабак) алып, ойлонбойсуңарбы?» (Мүминун Сүрөсү, 84-85)

Ант болсун, Биз Куранды зикир (сабак алып, ойлонуу) үчүн жеңил кылдык. Бирок насаат алып, ойлонгон барбы? (Камер Сүрөсү, 13-17)

... Мына Раббиңер Аллах ушул, демек Ага ибадат кылгыла. Дагы эле насаат алып ойлонбойсуңарбы? (Йунус Сүрөсү, 3)

Жаратуучу эч жаратпаган сыяктуубу? Эми насаат алып, ойлонбойсуңарбы? (Нахл Сүрөсү, 17)

Дин жөнүндө башка адамдардын түшүнүктөрүнөн көз-карандысыз, өз алдынча ойлонбогон адам эки чоң ката кетирет. Биринчиси, динден алыс болууга аракет кылган адам диндин бар болуу себебин, б.а. Аллахты ойлонбойт, тааныбайт, т.а. Улуу Аллахтын чексиз кудуретин түшүнө албайт. Экинчиси болсо, дин адамды оор жана кысымчыл, фанаттык бир чөйрөгө түртөт жана адамга табиятына тескери талаптарды жүктөйт деп ойлойт. Диндин атынан сүйлөгөн кээ бир адамдардын дин деп ушул сыяктуу көрүнүштү сүрөттөшү дагы адамдарда «дин менен жашасам каалаганымды кыла албай калам» деген кооптонууга себеп болууда. Чындыгында болсо, чындык ал адам ойлогондон такыр башка. Ислам дини адамды ар кандай кысымчылыктан, коркуудан, тынчсыздануудан, сар-санаадан куткарат. Адамдын дайыма көңүлдүү, бир калыптуу, бактылуу жана бейпил бир маанайда болушуна шарт түзөт. Чын көңүлдөн Куран менен сүннөткө ылайык жашаган бир адам, жогорудагыдай туура эмес түшүнүктөгү бир адам эч качан жете албай турган жана балким кыялдана да албай турган, бир сулуулуктун жана берекенин ичинде жашайт.

Адам биринчи катадан кутулганда, б.а. аны жараткан жана ага эң жакын Зат болгон Аллахты тааныганда, «динден алыс болуу керек» деген туура эмес ишенимден да кутулат. Биринчи катанын жоюлушунан келип чыккан акылмандык жана ийкемдүүлүк экинчи катанын да жоюлушуна шарт түзөт. Динди жамынган башка көрүнүштөр менен чыныгы диндин ортосундагы чоң айырманы көрөт.

Жыйынтыктасак, дин жөнүндө сансыз туура эмес түшүнүктөр бар. Бирок дин жөнүндө ойлонгондо адам башка адамдардын дин жөнүндө эмне дегенин эмес, өзүнүн жүрөгүн угушу зарыл. «Адамдардын көпчүлүгүн» ээрчүүнүн адамды туура жолго алып барбашы Куранда апачык айтылган:

Жер бетиндегилердин көпчүлүгүн ээрчисең, сени Аллахтын жолунан адаштырып-азгырышат. Алар күмөндөрүнө гана таянышат жана алар жалаң гана «күмөн жана божомол менен» жалган сүйлөшөт. (Энъам Сүрөсү, 116)

«Коом» же б.а. «көпчүлүк (толпа) психологиясынан» кутулуп, өзүнүн акылы жана жүрөгү менен ойлонуп баштаган адам Курандын аяттарында айтылган чындыкты өз көзү менен көрөт. Эми ал «көпчүлүк адамдардан» айырмаланып жаңы бир дүйнөгө кадам таштайт. Бул кадамы аны эски дүйнөнүн бүт караңгылыгынан, азаптарынан жана кысымдарынан алыстатып, дин аркылуу берилчү чексиз сулуулукка, терең акылмандуулукка алып барат... Бул жерде бир нерсени эске сала кетүү керек: дин деп биз Раббибиз жөнөткөн акыркы акыйкат дин болгон Исламды айтып жатабыз. Себеби Куранда билдирилгендей, «... Аллах Кабатындагы дин, күмөнсүз, Ислам...» (Али Имран Сүрөсү, 19)

НЕГИЗГИ СУРООЛОР...

Же алар эч нерсесиз жаратылдыбы? Же жаратуучу өздөрүбү? Же асмандар менен жерди алар жараттыбы? Жок, алар так бир илим менен ишенип жатышкан жок. Же Раббиңдин казыналары алардын жанындабы? Же улуу күч-кудурет (бүт нерсенин көзөмөлү жана башкаруусу) алардын колундабы? (Тур Сүрөсү, 35-37)

Мурдакы бөлүмдө айтып өткөндөй, динге туура эмес түшүнүк менен караган бир адамдын биринчи катасы – бул Аллахтын бар экенин ойлонбостон динге баа берүү. Адам Исламды таразалай турган болсо, алгач Аллахтын чексиз кудуретин түшүнүүгө аракет кылышы зарыл. Эгер Аллахка ишенбесе, Куранды да, Мусулмандарды да өзүнүн туура эмес, негизсиз маалыматтарга таянган дүйнө көз-карашы менен таразалайт. Жана андай көз-караш менен акыйкатка жете албайт.

Тарыхта дин багытында изилдөөлөрдү жүргүзгөн кээ бир социологдор диндин кантип пайда болгону же коомдогу таасири жөнүндө миңдеген том китептерди жазышкан. Бирок ошончо изилдөөлөргө карабастан, ал кишилер чындап дин менен жашаган бир адамдын дин жөнүндө түшүнгөнүнүн миңден бирин да түшүнө албастан, диндин акыйкатына, маңызына жете алышкан эмес. Себеби ал кишилер диндин негизи болгон Аллахтын жалгыздыгын жана бүт нерсени ороп-курчап тураарын түшүнө алышкан эмес. Куранда мындай кишилер «... Алар илимин түшүнбөгөн жана али чечмелөөсү келе элек нерсени төгүндөштү...» (Йунус Сүрөсү, 39) деп сүрөттөлгөн.

Исламдын эмне экенин адам Аллахтын бар экенин түшүнгөндө жана Куранда сүрөттөлгөн жашоо менен жашаганда оңой гана түшүнө алат.

Аллахтын бар экендиги жана Андан башка кудайдын жок экендиги негизи апачык көрүнүп турат. Бирок ойлонуудан эринген «жахил (караңгы) коом» (Куранда Исламдан тышкаркы социалдык түзүлүштөр ушундай сыпатталган) бул чындыкты түшүнө албай турганчалык сокурлашып калган. «Жахил (караңгы, сабатсыз адам)» деп аталышынын себеби да мына ушунда.

Мусулмандарга болсо Курандын көптөгөн аяттары аркылуу Аллахтын бар экенин ойлонуу жана жаратуу далилдерине байкоо жүргүзүү милдети жүктөлгөн. Бул аяттардын бирөө мындай:

Айткын: «Ойлонуп көрдүңөрбү; эгер Аллах силердин угуу жана көрүү сезимиңерди алып койсо жана жүрөгүңөрдү мөөрлөсө, аларды силерге кайра кайтарып бере турган Аллахтан башка кайсы кудай бар?» Карагын, Биз аяттарды кандай «түрдүү жолдор менен түшүндүрүүдөбүз», алар болсо (кайра эле) артына бурулуп-бут тосушууда? (Энъам Сүрөсү, 46)

Кичинекей бир мисал адамдын оюн ачканга жана, караңгы коомдун бир адамы болгондуктан, андагы караңгылыкты жойгонго көмөкчү болушу мүмкүн.

Ушул күнгө чейинки эсиңиздеги бүт нерсе –денеңиз жөнүндөгү маалымат да кошо- өчүп калды деп элестетели. Ушундай абалда дүйнөгө окшогон бир жерге барып калсаңыз, бул көрүнүшкө абдан таң калмаксыз. Элестетип көрөлү: эсиңизде эч нерсе жок абалыңызда кокусунан жер бетинин бир жеринде болуп калдыңыз.

Эң алгач өз денеңизди байкайт болушуңуз керек. Анын «мен» деген нерсеңизден башка бир нерсе экенин сезгендиктен, ага каалаганыңызды кылдыруу сизге өтө кызык сезилсе керек эле. Балким бир саамга колуңузду түшүрүп көтөрүп, эмне ишке жараарын түшүнүүгө аракет кылмаксыз.

Айланаңызда сиз каяктан пайда болгонун билбеген денеңизге өтө ыңгайлуу бир айлана-чөйрөнү көрмөксүз. Үстүнөн баса ала турган бекем бир жер, тунук бир көрүнүш, бири-биринен сонун жыттар, ар түрдүү жаныбарлар, денеге ыңгайлуу бир жылуулук, кыйналбастан дем алууга боло турган бир атмосфера жана дагы миңдеген кылдат тең салмактуулуктар... Денеңизге керектүү тамак-аштар, суусаганда иче турган таптаза суу жана дагы көптөгөн нерселер...

Ушундай шартта эч нерсени ойлонбостон күн кечирип баштайт белеңиз же өзүңүзгө кээ бир суроолорду узатат белеңиз? Алгач ким экениңизди, эмне үчүн ал жерде болуп калганыңызды, көз алдыңыздагы тартиптүү айлана-чөйрөнүн пайда болуу себебин изилдебейт белеңиз? Оюңузга эң алгач төмөнкүдөй суроолор келбейт беле?

- Мен киммин?

- Мени ким жаратты, бул кемчиликсиз денемди ким жаратты?

- Айланамдагы бул нерселердин баарын ким жараткан?

- Менден эмне каалайт, мага эмнени көрсөтүп жатат?

Бир аз акылы бар адам мындай шартта ушул сыяктуу суроолорго жооп табуудан маанилүүрөөк эч нерсе жок деп ойломок. Бүт мындай суроолорго кол силкип, күндүздөрүн максатсыз айлананы кыдырып, түндөрүн болсо уктап өткөрүү жолун тандаган бир адамга болсо «акылсыз» деген сыпат гана жарашмак.

Ал жерде бир заматта пайда болгон денени жана ал дене турган айлана-чөйрөнү сөзсүз улуу акылман, бир кудурет жараткан. Адамдын мындан кийинки сүрө турган ар бир секундалык өмүрү дагы Анын каалоосу менен гана болушу мүмкүн. Демек адамдын өмүрүндө чексиз кудуреттүү бул Затты таанууга аракет кылуудан да маанилүүрөөк эмне болушу мүмкүн?

Мисалды андан ары улайлы. Талаада жүрүп отуруп бир шаарга бардыңыз дейли. Шаарда көпчүлүгү өтө корс, ач көз жана кара ниет түр түр адамдар бар болсун. Жана эмнегедир ал жердин жана өздөрүнүн ээси ким экенин эч ойлонушпайт дейли. Баары өзүнө бир жумуш, бир максат же бир идеология таап алышканын, бирок шаарга жакшы бир тартип орното албай жатканын элестетиңиз.

Ушундай чөйрөдө адеп-ахлагы жагынан шаардагы башка адамдарга окшобогон, акылдуу, адептүү, бир калыптуу сүйлөгөн, башкалардан өзгөчө экени ошол замат байкалып, ишенимдүү, чынчыл экени сезилип турган бирөөлөргө жолуктуңуз дейли. Алар менен маектешип отурганда, бир кезде маек учурунда сизге төмөнкүдөй бир маалымат беришсин:

«Биз башкалардан башкача ойлонгон жана жашаган адамдарбыз. Себеби биз бул жердин, биздин жана сен да кошо бүт башка адамдардын бир Кожоюну бар экенин, Анын күчүнүн чексиз экенин жана бул жерди адамдарды сыноо жана тарбиялоо үчүн убактылуу бир мекен кылып жаратканын билебиз. Андан бизге келген бир китеп бар, ал китепте жазылгандарга карап жашайбыз.»

Ал жерде балким ал адамдардын чындыкты айтып жатканына толук ишене алмак эмессиз. Бирок аларды угуудан, алар айтып жаткан китеп жөнүндө маалымат алуудан маанилүүрөөк эч нерсе жок экенин оңой эле түшүнмөксүз, туурабы?... Андай болсо, сиздин ушул мисалдагыдай жоопкерчиликтүү болушуңузга эмне тоскоол болуп жатат? Бул мисалдагы киши сыяктуу бул дүйнөгө бир заматта эмес, көпкө созулган бир чоңойуу процессинен соң келишиңизби? Андай болсо жогоруда айтылган шаардагы көпчүлүк адамдарга окшошуп калгансыз. Сиз азыркы ушундай акыбалыңыз менен сизди бир гана «бүгүн кечинде эмне жейм, эртең кайсы кийимимди кийсем?» же болбосо «бул мен жөнүндө эмне деп ойлойт, тигиге эмне дейм?» деген сыяктуу суроолорго жооп табууга түрткөн жана бул суроолордон алда канча маанилүү нерселерден сизди алыстаткан «жахил (караңгы)» коомдордун бар экенин билесизби?

Мындай коомдун ичинде болуудан жана алардын түшүнүктөрүнө баш ийүүдөн келип чыккан караңгылыкты элестетип көрүңүз...

Өзүңүздөн мындай деп сурап көрүңүз (бул суроо андай коомдо же унутулган же болбосо жетишсиз «жооптор» менен бир тарапка түртүп коюлган): мен кантип пайда болдум?

Бул суроого жооп берүү үчүн алгач бүт туура эмес түшүнүктөрүңүздөн бери чыгып, жашоонун башталышын, б.а. төрөлүү кубулушун кыскача карап өткөнүбүз туура болот.

Төрөлүүнүн кыскача баяны

Жаңы бир адамдын жаралышына себепчи боло турган спермалар эркектин денесинин сырткы бөлүгүндөгү бир аймакта жасалат. Себеби ал дене температурасынын 2 даражадай төмөнүндө гана өндүрүлө алат. Бул температураны туруктуу кармоодо урук безинин үстүнө жайгаштырылган атайын тери да кызмат кылат. Анын функциясы суукта жыйрылып, ысыкта болсо тердөө аркылуу керектүү температураны туруктуу кармоо болуп саналат. Урук бездеринде мүнөтүнө орточо 1000 даанадан өндүрүлгөн спермалар эркектин урук бездеринен аялдын энелик клеткаларын көздөй бара турган сапарга атайын ыңгайлаштырылып даярдалып, баш, моюн жана куйруктан турат. Жатындын ичинде куйругу менен бир балык сыяктуу жол жүрөт.

Наристенин генетикалык кодунун бир бөлүгүн камтыган баш жагы атайын бир коргоочу соот менен оролгон. Бул сооттун пайдасын эне жатынынын кире беришинен байкоого болот: ал жер, жатын микробдордон корголушу үчүн, өтө кислоталуу.

Эркектен жатынга бир гана миллиондогон сперма ташталбайт. Сперма көптөгөн суюктуктардын аралашмасынан турат. Ал суюктуктарда спермаларга керектүү энергияны камсыз кылуучу кант да бар. Мындан тышкары, база өзгөчөлүгү менен жатындын кире беришиндеги кислоталарды нейтралдаштыруу жана сперма кыймылдай турган жылмакайлыкты камсыздоо сыяктуу кызматтарды да аткарат. Спермалар энелик клеткага жеткенге чейин эненин денесинде татаал сапар тартышат. Өздөрүн канчалык коргошпосун, 200-300 миллион спермадан энелик клеткага миңден көп ашпаган сандагы сперма гана жете алат.

Бул маалыматтарга таянып, акылыбызга келген биринчи суроонун жообун ойлонолу: сперма эненин денесин тааныбай туруп, кантип «өзүн өзү» ал чөйрөгө ыңгайлаштырган?

Сперма «өзүн өзү» кандайдыр бир чөйрөгө ыңгайлаштыра албайт, демек бул суроонун бир гана жообу бар: ал ошол чөйрөгө ыңгайлуу кылып жаратылган.

Төрөлүүнүн кыскача баянын уланталы:

Энелик клетканын көлөмү бир даана туздун жарымындай. Энелик клетка менен сперма жатын трубкасында жолугушат. Энелик клетка сперма аны таба алышы үчүн өзгөчө бир суюктукту бөлүп чыгарат. Спермалар болсо ошол суюктукту ээрчип отуруп максатына жетет.

Энелик клетканы уруктандыра турган сперма энелик клеткага жакындаганда, энелик клетка чыгарган бир суюктук сперманын коргоочу соотун ээритет. Жана сперманын учундагы ээритүүчү фермент баштыкчалары сыртка чыгат. Сперма энелик клеткага жеткенде, ал ферменттер энелик клетканын кабыгын тешип, сперманын анын ичине киришине шарт түзөт. Ошентип энелик клетканын айланасын курчаган спермалар анын ичине кирүү үчүн чоң жарышты башташат. Энелик клетканы көбүнчө бир сперма уруктандырат жана андан соң башка сперма анын ичине кире албай калат. Себеби, энелик клетканын айланасындагы электрдик талаа биринчи сперма кирген соң түртүүчү касиетке айланат.

Аягында спермадагы эркектин ДНКсы менен аялдын ДНКсы кошулат. Эми эненин курсагында жат жаңы бир клетка (зигота), жаңы бир адам пайда болгон болот.

Энелик клетка жөнүндөгү бул маалыматтарды ойлонгондо, оюбузга ошол замат мындай суроо келет: энелик клетка сперма менен жолугаарын «билген» сыяктуу кыймыл-аракет кылууда; бул кандайча болушу мүмкүн? Бул суроонун да бир гана жообу бар: энелик клетка спермага ыңгайлаштырылган, демек экөөсүн тең бир-бирине ылайыктуу кылганына караганда, экөөсүн тең башкарган бир Жаратуучу тарабынан жаратылган...

Төрөлүү керемети муну менен эле бүтпөйт, мындан соң адамдын өрчүү баскычтары башталат:

Энелик клетка жатынга анын ички бетиндеги одур-бодурлардын жардамы аркылуу жайгашат. Бул одур-бодурлар энелик клетканын чыныгы бутактарын түзүп, топуракка кирген тамырлар сыяктуу, органга терең сүңгүйт. Ошентип зигота анын өрчүшү үчүн эненин денесинде бөлүп чыгарылган гормондордон пайдалана алат. Жатынга толук жабышкан зигота өрчүп баштайт. Энелик клетка жатынга жайгашып, азыктанып баштаган болот.

Андан соң 2-4-8-16 болуп эселенип көбөйгөн клеткалар бир-бирден наристенин органдарын түзүп башташат. Клеткалардын көбөйүшү бөлүнүү аркылуу жүрөт жана жаңы пайда болгон клеткалар мурдакыларга опокшош болот. Бирок, кантип жана эмне себептен экени белгисиз, бир кезде клеткалар кемчиликсиз уюшкандык менен, бири-биринен өзгөчөлөнүп, органдарды пайда кыла башташат. Башында желатинге окшогон түйүлдүктө чоң өзгөрүү болуп, жумшак түзүлүштүн ичинде денени тик абалда кармай турган катуу сөөктөр пайда боло баштайт. Болгондо да, ар бир сөөк өз ордунда!

Башкача айтканда, башында бирдей болгон клеткалар өзгөчөлөнүп, кээ бири жарыкка сезимтал көз клеткаларын, кээ бирлери ысыкты, суукту же ооруну сезе турган нерв клеткаларын же үн толкундарын сезе турган кулак клеткаларын түзүшөт.

Аягында наристе эненин курсагындагы өрчүү процессин аяктап, бул дүйнөгө келет. Төрөлгөн кездеги көлөмү эненин курсагындагы алгачкы абалынан 100 миллион эсе чоң, салмагы болсо 6 миллиард эсе оор болот.

Эң негизгиси, бул жердеги «кыскача баян» башка кандайдыр бир жандыктын эмес, биздин өмүрүбүздүн башталышынын баяны. Демек бир адам үчүн ушунчалык татаал, кереметтүү бир кубулуштун кимдин эмгеги экенин табуудан да маанилүүрөөк эмне болушу мүмкүн?

Бул суроонун жообун кийинчерээк берели жана азыр төрөлүүнүн кыскача баянын карап чыккан соң, жооп берүү керек болгон башка бир суроого кайрылалы:

Клеткалар көбөйүп жатканда, кандайча болуп топторго бөлүнүп, дененин ар кайсы органдарын түзүп башташат?

Бул жерде төмөнкү чындыкты көрөбүз: баланын төрөлүшү менен байланыштуу суроолордун Жаратуучунун бар экенин кабыл алуудан башка жообу жок. Бүт бул комплекстүү процесстерди «өзүнөн өзү» болот деп ойлоо эч акылга сыйбайт. Аң-сезимсиз клеткалар кантип «чечим чыгарып», адамдын органдарын пайда кыла алсын? Мындагы кереметтерди көргөн атеист илимпоздор да мунун өзүнөн өзү болбой тургандыгын моюнга алышууда, бирок Жаратуучуну кабыл албоо үчүн буга эч кандай мааниси жок бир атты ыйгарып, «табият керемети» деп аташууда. Бирок табияттан мынчалык кемчиликсиз бир системаны иштеп чыга турган бир аң-сезимди издөөдөн эч майнап чыкпайт. Табият өзү да жансыз жана аң-сезимсиз атомдордун жыйындысы, жана кандайдыр бир чечим чыгарып, аны ишке ашыра турган күчү жок.

Бул кубулушту ата-эне башкарат деп ойлоо да, албетте, туура эмес болот. Ал тургай, алар өздөрүнүн денелеринде кандай процесстер жүрүп жатканын да билишпейт. Ошого карабастан, ата-эне төрөлгөн адамдын өмүрүнүн себепчиси катары кабыл алынат. Ошондуктан адамдарда ата-энеге карата карыздарлык сезими болот жана аларды сүйүп, урматтайбыз.

Демек, адам ой жүгүртүшү керек: анын төрөлүшүнүн, жана негизи бүт жашоо функцияларынын, чыныгы Жаратуучусу Аллах мындай карыздарлык, сүйүү жана сый-урмат сезиминин алда канча көбүнө ылайык эмеспи? Жараткан Аллахтын бар экендиги анык, Ансыз эч нерсе пайда болбойт.

Куранда адамдын жаратылуу керемети төмөнкүчө баяндалган:

Ант болсун, Биз адамды сүзүп (тандалып) алынган бир ылайдан жараттык. Кийин аны бир суу тамчысы абалында бекем корголгон бир жерге жайгаштырдык. Кийин ал суу тамчысын бир алак (эмбрион) кылып жараттык; анан ал алакты бир тиштем эт кылып жараттык; андан соң ал бир тиштем этти сөөк кылып жараттык; ошентип сөөктөргө эт кийгиздик; андан соң башка бир келбетте аны жасадык. Жаратуучулардын эң сонуну болгон Аллах кандай Улук. (Мүминун Сүрөсү, 12-14)

Курандын башка аяттарында жаратылуу керемети төмөнкүчө айтылат:

Адам «өз башымча жана жоопкерчиликсизмин» деп ойлойбу? Өзү куюлган маниден (спермадан) бир тамчы суу эмес беле? Анан бир алак (эмбрион) болду, анан (Аллах аны) жаратты жана бир «көрктүү келбет берди.» Ошентип андан эркек жана аял кылып жуп жасады. (Демек Аллах) Өлүктөрдү тирилтүүгө кудуреттүү эмеспи? (Кыямат Сүрөсү, 36-40)

... Анын маалыматы болбостон, эч бир аялдын боюнда болбойт жана төрөбөйт дагы. Өмүр сүргөнгө өмүр берилиши жана анын өмүрүнөн кыскартылышы да сөзсүз бир китепте (жазылуу). Чындыгында бул Аллах үчүн оңой. (Фатыр Сүрөсү, 11)

Демек, бүт адамдардын, жогорудагы мисалда айтылгандай, «бир заматта пайда болуп», аны жана айлана-чөйрөсүн кимдин жараткандыгына кызыккан адамдан эч кандай айырмасы жок.

Ошондуктан эң негизгиси, эгер айланасында, мисалдагы адам менен шаарда таанышып, аны жана айланасындагы бүт нерселерди жараткан Жаратуучубузду сүрөттөп бере алышаарын, колдорунда Андан келген бир китеп бар экендигин айткан кишилер сыяктуу, бирөөлөр бар болсо, аларды угушу зарыл. Же болбосо, булардын баарын көрмөксөн болуп, «бүгүн кечинде эмне кийем, баланчага эмне деп айтам» деген сыяктуу күн сайын кайталанган жана өлүм келген күнү бүт маанисин жогото турган суроолор менен өмүрүн өткөрүү жолун тандашы мүмкүн.

Эми сиз ойлонуп көрүңүз: бул эки жолдун кайсынысы акылмандуулукка, логикага жана абийирдүүлүккө жакшыраак туура келет?...

Адамды Аллах жараткан; бул акыйкатты эч ким тана албайт. Адамдын пайда болушун эч ким башка бир жол менен түшүндүрө албайт. Адам Жаратуучу тарабынан жаратылган, демек, жогорудагы аятта айтылгандай, «өз башынча жана жоопкерчиликсиз» боло албайт. Албетте, белгилүү бир максат менен жаратылган. Анда ал максатты кимден сурай алат?

Бул суроонун бир гана жообу бар: Аллах жиберген Китептен...

КУРАН ЖӨНҮНДӨ ОЙЛОНУУ

Биз сенден мурда бир гана эркектерден вахий кылып (пайгамбарлар) жибердик. Эгер билбесеңер, зикир (китеп, насаат) ээлеринен сурагыла. (Аларды) Апачык далилдер жана китептер менен (жөнөттүк). Сага да зикирди (Куранды) түшүрдүк, адамдарга алар үчүн түшүрүлгөндү түшүндүрсүн жана алар да жакшылап (терең-терең) ойлонушсун деп. (Нахл Сүрөсү, 43-44)

Куран жөнүндө эмне билесиз? Бул суроого көп адамдар мындай деп жооп берет болушу керек: «Куран динибиздин ыйык китеби». Бул жооп туура, бирок бул адамдардын бир бөлүгү суроонун чыныгы жообу, т.а. Курандын мазмуну жөнүндө көп нерсе биле беришпейт. Куран жөнүндө кээ бир коомдордо эл арасында туура эмес салттар жана туура эмес ишенимдер да бар. Куран көбүнчө кооздолгон бир каптын ичине салынып, үйлөрдүн дубалдарына асылып коюлат. Белгилүү бир жаштан өткөн адамдар окуйт деп кабыл алынат. Эч окубаганы үчүн, Курандын аяттарынын мазмуну жөнүндө эч нерсе билишпейт.

Кээ бир коомдордо Курандын ичинде эмне жазылганын билген, Куран жөнүндө ойлонгон адамдардын саны өтө аз.

Куран негизи кандай максатта жиберилген? Мунун жообун да кайра эле Курандын аяттарынан ала алабыз. Аяттарда мындай деп айтылат:

Мына ушул (Куран) эскертилип коркутулушсун, чындыгында Анын жалгыз бир Кудай экенин билишсин жана таза акыл ээлери жакшылап сабак алып ойлонушсун деп (түшүрүлгөн) бир эскертүү. (Ибрахим Сүрөсү, 52)

Ант болсун, Биз Куранды зикр (насаат алып, ойлонуу) үчүн жеңилдештирдик. Бирок насаат алып, ойлонгон барбы? (Камер Сүрөсү, 32)

Ант болсун, алардын кыссаларында (окуя баяндарында) таза акыл ээлери үчүн сабактар бар. (Бул Куран) ойдон чыгарыла турган бир сөз эмес, өзүнөн мурдакылардын тастыктоочусу, бүт нерсенин «ар кандай абалда түшүндүрмөсү» жана ыйман келтире турган бир коом үчүн бир хидаят (туура жол) жана мээрим. (Йусуф Сүрөсү, 111)

Бул – өзүндө эч кандай күмөн болбогон, (Аллахтан) тартынгандарга жол көрсөтүүчү бир китеп. (Бакара Сүрөсү, 2)

Жогорудагы аяттарда жана дагы ушул сыяктуу көптөгөн аяттарда Курандын «адамдарды ойлонууга үндөө, аларга Жараткан Аллахты таанытуу, аларга жол көрсөтүү» максаты менен жиберилгендиги айтылган. Куран – акылы жана абийири таза ар бир адамга кайрылган, аларды туура жолго үндөгөн бир китеп.

Демек, эң биринчиден, Куран жөнүндөгү туура эмес көз-карашты оңдоо зарыл. Куран, кээ бир адамдар ойлогондой, бир гана Пайгамбарыбызга (сав) кайрылган бир китеп эмес. «Мусулманмын» деген ар бир адам Куранды окуп, түшүнүшү керек.

Кээ бир адамдар белгилүү күндөрдө же белгилүү учурларда Куран окушат жана Курандын аяттарын билишет. Бирок ал кишилер Куранды «окуп» эле коюшат жана «ушуну менен менин милдетим бүттү» деп ойлошот. Албетте, «Куран окуу» дагы бир ибадат жана аны аткаруу керек. Бирок окугандарды турмушка ашыруу жана күнүмдүк жашоого киргизүү да абдан маанилүү бир ибадат.

Куранды «азыркы заманга ылайыкташтыруу» керек деген кээ бир сабатсыз кишилер болсо – Курандын бүт доорлорду жана бүт элдерди камтуу касиетин билбеген кишилер. Куранды таза бир акыл менен окуган киши Куранда айтылган кишилердин жана элдердин өзгөчөлүктөрүнүн, азыркы заман да кошо, тарыхтын бүт доорлорун түшүндүрүп жатканын көрөт.

Динден алыс жашаган коомдордун бүт катачылыктары, туура эмес иштери жана чектен чыгуулары Куранда баяндалып, ал коомдордун динге карата мамилелери сүрөттөлгөн жана алардын кулк-мүнөздөрү жөнүндө маалымат берилген. Бул маалыматтар азыркы заманга да туура келет жана бул Курандын бүт доорлорду камтыган, кереметтүү касиетин дагы бир жолу далилдейт.

Куранды турмушка ашыруу үчүн окуп, колунан келишинче ишке ашырып баштаган бир адам (эми ал адам «ыймандуу» болуунун жолуна түшкөн болот) күн өткөн сайын Курандын кантип жашоонун бүт тарабын курчап тураарын таң калуу менен байкайт жана бул анын Куранга болгон ишенимин ан сайын арттырат. Куранда ыймандуу адамдын башына келе турган окуялар жана аларга карата кандай мамиле кылуу керектиги терең сүрөттөлгөн. Куранды «окуп коюуну» эле жетиштүү көрүп, аны турмушта колдонуудан баш тарткан адам болсо өзү ойлогондон алда канча жаман абалга туш болот.

Аллах бир аятта мындай деп билдирет:

Моюндарына Тоорот жүктөлүп, анан аны (ичиндеги терең маанилерди, даанышмандык жана өкүмдөрүн талап кылынгандай) аркалабаган адамдардын абалы чоң китеп көтөргөн эшектин абалына окшошот. Аллахтын аяттарын төгүндөгөн коомдун абалы кандай жаман. Аллах залим бир коомду хидаятка (туура жолго) жеткирбейт. (Жума Сүрөсү, 5)

КУРАНДАГЫ ДИН ЖАНА АТА-БАБАЛАРДЫН ДИНИ

Алар «жаман бир уятсыздык» кылышканда: «Биз аталарыбызды ушул жолдо көрдүк. Аллах муну бизге буйрук кылды» дешет. Айткын: «Күмөнсүз, Аллах «жаман уятсыздыктарга» буйрубайт. Аллах жөнүндө билбеген бир нерсеңерди айтып жатасыңарбы?» (Аьраф Сүрөсү, 28)

Аларга: «Аллах түшүргөндү ээрчигиле» деп качан болбосун айтылганда, алар: «Жок, биз аталарыбыз кылган нерсени (салтты) ээрчийбиз» дешет. Аталарынын акылы эчтекеге жетпес жана туура жолду таба албаган болушсачы? (Бакара Сүрөсү, 170)

Куран жана Пайгамбарыбыздын (сав) сүннөтү унутулган бир жерде адамдар чындап дин менен жашап жатат деп айтууга болбойт. Бул жерде Курандагы дин менен кээ бир коомдордогу дин түшүнүгүнүн айырмасын жакшылап бөлүп көрсөтүү керек. Бир жагдайга өзгөчө көңүл буруу керек: эгер дин дегенде адамдар Куранды жана сүннөттөрдү турмушка ашырууну эмес, ата-бабалардан калган кээ бир туура эмес көз-караш жана ишенимдерди улантууну түшүнүшсө, анда ал дин чыныгы Ислам эмес.

Бүгүнкү күндө кээ бир коомдордо «динчил» деп кабыл алынган көп адамдардын Курандан жана Пайгамбарыбыздын (сав) сүннөтүнөн кабарсыз болушу учурдагы абалдын кандай экенин даана сүрөттөйт. Мындай адамдардын түшүнүгү боюнча, дин ата-бабалардан калган бир мурастай улантылат. Мунун, Аллахтын каалоосу болбосо, Аллах Кабатында кандайдыр бир баркы болот деп күтүү туура эмес болот.

Буддисттерден баштап тотемдерге сыйынган Африка урууларына чейин көптөгөн элдер диний ишенимин ата-бабалардан калган бир мурастай улантып келишүүдө жана алардын бирөөсү да чыныгы дин эмес. Себеби бул диндерде максат – акыйкат диндердеги сыяктуу Аллахтын ыраазылыгына жетүү эмес; көбүнчө кээ бир адамдар салтты улантуудан келип чыккан ностальгиялык бир ырахат алууну көздөсө, кээ бирлери кандайдыр бир кызыкчылыктарга жетүүнү көздөшөт.

Куранда сүрөттөлгөн динде болсо эң негизгиси – бул, Аллахтын ыраазылыгы. Мусулман өзүнө ушуну негиз тутушу керек. Бир аятта бул төмөнкүчө айтылган:

Үйүнүн пайдубалын (негизин) Аллах коркуусунун жана ыраазылыгынын үстүнө курган адам жакшыбы, же болбосо үйүнүн пайдубалын кулай турган бир жардын бооруна куруп аны менен бирге өзү да тозок отунун ичине кулаган адамбы? Аллах зулумдук кылган бир коомго хидаят бербейт. (Тообо Сүрөсү, 109)

Аяттан да көрүнүп тургандай, Аллахтын ыраазылыгына таянбаган бир ыйман, Аллахтын ыраазылыгына таянбаган бир дин түшүнүгү туура болбойт жана анын жыйынтыгы коркунучтуу.

ЧЫНЫГЫ ДИНЧИЛДЕР ЖАНА ЖАСАЛМА ДИНЧИЛДЕР

Айткын: «Эгер билсеңер (айткыла:) Жер жүзү жана андагы нерселер кимдики?» «Аллахтыкы» деп айтышат. Айткын: «Дагы эле насаат (сабак) алып, ойлонбойсуңарбы?» Айткын: «Жети асмандын Рабби жана улук Арштын Рабби ким?» «Аллах» дешет. Айткын: «Дагы эле (күнөөлөрдөн) сактанбайсыңарбы?» Айткын: «Эгер билсеңер (айткыла:) Бардык нерселердин кожоюндугу (мүлк жана башкаруусу) кимдин колунда? Ал коргоп, кубат берет, бирок Өзү корголбойт (коргоого муктаж эмес).» «Аллахтын колунда» дешет. Айткын: «Андай болсо, кантип мындайча сыйкырланып калуудасыңар?» Жок, Биз аларга чындыкты алып келдик, алар болсо чындыгында жалганчылар. (Мүминун Сүрөсү, 84-90)

Китептин башындагы мисалга кайрадан кайрылалы. Шаарда башка адамдардан бүт тарабынан айырмаланган бир адамдар тобу болсун деп айткан элек. Ал адамдарды шаардын башка тургундарынын көпчүлүгү жаман көрүп, аларга начар мамиле кылат дейли. Ал адамдардын болсо ал шаардын жана бүт нерсенин кожоюну тарабынан жиберилген бир китепти өздөрүнө жол башчы тутаарын айткан элек.

Бул инсандар – Аллах койгон ысым менен айтканда, мусулмандар:

Аллахтын жолунда чындап (бүт мүмкүнчүлүгүңөр менен) жихад кылгыла (аракет кылгыла). Ал силерди тандап алды. Ал силер үчүн диниңерге (ашыкча) оорчулук жүктөгөн жок, атаңар Ибрахимдин дини(ндеги сыяктуу). Ал (Аллах) мындан мурда да, мында (Куранда) да силерди «мусулмандар» деп атады, элчи силерге күбө болушу үчүн, силер да (башка) адамдарга күбө болушуңар үчүн. Эми намазды толук (туура) окугула, зекетти бергиле жана өзүңөрдүн (чыныгы) Кожоюнуңар Аллахка бекем (ыклас менен) байлангыла. Ал кандай жакшы кожоюн (Мевла) жана кандай жакшы жардамчы. (Хаж Сүрөсү, 78)

Аллахка үндөгөн, чын ыкластуу (чын ниеттүү) иштерди жасаган жана: «Чындыгында мен мусулмандарданмын» дегенден кимдин сөзү жакшыраак? (Фуссилет Сүрөсү, 33)

Бул жерде көңүл буруу керек болгон бир жагдай бар: башка адамдардын ыймандууларды жакшы көрбөшү... Мисалда айтылган шаардын бир «караңгы (жахил) шаар» экендигин айткан элек. Бир коомдун «караңгы» болушу «ал коом – динсиз» деген мааниге келбейт. Тескерисинче, Куранда айтылган «караңгы» (жахил) коомдор өздөрүн «динчилбиз» деп ойлошот. Бирок алардын тутунган дини акыйкат дин эмес. Ата-бабаларынан калган, көптөгөн негизсиз ишенимдерге таянган, бирок коом тарабынан туура деп кабыл алынган туура эмес бир дин түшүнүгүн карманышат. Куранда «караңгы» коомдун бул мүнөзү төмөнкүчө айтылган:

Аларга «Аллахтын түшүргөндөрүнө моюн сунгула» деп айтылганда, «жок, биз ата-бабаларыбыздын жолунан жүрөбүз» дешет. Эгер шайтан аларды алоолоп күйгөн оттун азабына чакырса дагы (ошол жолго түшүшөбү)? (Локман Сүрөсү, 21)

«Караңгы» коомдун эң негизги мүнөзү болсо, бул туура эмес ишенимин Аллахтын атынан жакташат. Бул бир калпычылык, себеби «караңгы» коомдун мүчөлөрү Аллахка моюн сунушпайт. Бирок бул коомдун кээ бир мүчөлөрү, өзгөчө алдыңкылары, б.а. бай-бийлери өздөрүн динчилдей көрсөтүшөт. Ал тургай, Аллахтын бир пайгамбарын өлтүрүү сыяктуу Аллах Кабатындагы эң чоң кылмышты жасап жатып дагы, Аллахтын атынан ант ичишет:

Шаарда тогуздук (тогуз адамдык) бир уюшкан топ бар эле, жер жүзүндө бузукулук чыгарышып, тартип-бейпилдикти бузушчу. Өз араларында Аллахтын атынан ант ичишип, мындай дешти: «түнкүсүн сөзсүз ага жана үй-бүлөсүнө бир чабуул уюштуралы, анан велисине (жакындарына): үй-бүлөсүнүн жок болушуна биз күбө болгон жокпуз жана биз чындап чындыкты айтып жатабыз дейли.» (Немл Сүрөсү, 48-49)

«Караңгы» коомдун арасында Куранды билип, «Куранды ээрчийбиз» деп сөз бергенине карабастан, «дүйнөнүн убактылуу пайдаларын» тандап, өз кызыкчылыгын көздөгөн бир топ да болот. Ошончо эки жүздүүлүк кылганына карабастан, өздөрүн «өрнөк мусулман» катары көрсөтүшөт:

Алардан кийин, алардын ордуна китепке мураскор болгон бир катар «жаман адамдар» келди. (Алар) Мобул барксыз (дүйнө)нүн убактылуу пайдасын алып, «жакында кечирилебиз» дешет. Ага окшогон бир пайда келсе, аны да алышат. Алардан Аллах жөнүндө акыйкатты гана сүйлөйсүңөр деп Китеп убадасы алынган эмес беле? Бирок (алар) ичиндегилерди окушкан. (Аллахтан) Корккондор үчүн акырет мекени жакшыраак. Дагы эле акылыңар жетпейби? (Аьраф Сүрөсү, 169)

Демек, бир адамдын же бир топтун ыймандуу экенин түшүнүү үчүн ага жакшылап байкоо жүргүзүү керек болот. Себеби бир адамдын оозунан, жогорудагы аятта апачык көрүнүп тургандай, Исламдык сөздөрдүн төгүлүшү, ал адамдын диний сөздөр менен сүйлөшү анын чындап мусулман, ыймандуу адам экендигин көрсөтпөшү мүмкүн. Бул аятта айтылгандай адамдар чанда эле кездешет деп ойлошуңуз ыктымал. Бирок Курандын аяттары мунун мындай эместигин көрсөтүүдө. Көптөгөн аяттарда өзүн ыймандуумун деп, бирок чындыгында ыймансыз болгон, ал тургай, өтө начар мүнөздөгү адамдар сүрөттөлгөн:

Адамдардын арасында ушундайлар бар: «Биз Аллахка жана акырет күнүнө ыйман келтирдик» дешет; чындыгында болсо ишенишпейт. (Өз оюнда) Аллахты жана ыйман келтиргендерди алдашат. Бирок алар өздөрүн гана алдап жатышат жана муну билишпейт. Жүрөктөрүндө оору бар. Аллах да ооруларын көбөйттү. Калп айтып жаткандыгы үчүн аларга оор бир азап бар. (Бакара Сүрөсү, 8-10)

Башка аяттарда бул «жасалма динчилдердин» аларга узатылган суроолорго төмөнкүдөй жооп берээри кабар берилген:

Айткын: «Асмандардан жана жерден силерге ырыскы берген ким? Кулактардын жана көздөрдүн ээси ким? Тирүүнү өлүүдөн чыгарган жана өлүктү тирүүдөн чыгарган ким? Жана иштерди ороп-курчаган ким?» Алар: «Аллах» дешет. Андай болсо, айткын: «Силер дагы эле коркуп, тартынбайсыңарбы? Мына ушул – силердин чыныгы Раббиңер Аллах. Демек, чындыктан соң адашуудан башка эмне бар? Кантип дагы эле бурулуп кетүүдөсүңөр?» (Йунус Сүрөсү, 31-32)

Ант болсун, алардан: «Силерди ким жаратты?» деп сурасаң, албетте: «Аллах» дешет. Анан, кантип бурулуп кете беришет? (Зухруф Сүрөсү, 87)

Жогорудагы аяттар чыныгы ыймандууга коюлган талаптардын «караңгы» коомдогу калп «динчилдик» талаптарынан айырмаланаарын көрсөтөт. Аллах Куранда чыныгы ыймандуулардын кандай өзгөчөлүктөрү болоорун терең сүрөттөгөн. Эми бул өзгөчөлүктөрдү карайлы.

КУРАНДА СҮРӨТТӨЛГӨН ЫЙМАНДУУ АДАМ

Ыймандуулар бир гана ушундай адамдар, Аллах эскерилгенде жүрөктөрү титирейт, Анын аяттары окулганда ыймандарын көбөйтөт жана бир гана Раббилерине тобокел кылышат (таянышат). (Энфал Сүрөсү, 2)

... Ал силерди тандап алды. Ал силер үчүн диниңерге (ашыкча) оорчулук жүктөгөн жок, атаңар Ибрахимдин дини(ндеги сыяктуу). Ал (Аллах) мындан мурда да, мында (Куранда) да силерди «мусулмандар» деп атады... (Хаж Сүрөсү, 78)

Аллахка үндөгөн, чын ыкластуу (чын ниеттүү) иштерди жасаган жана: «Чындыгында мен мусулмандарданмын» дегенден кимдин сөзү жакшыраак? (Фуссилет Сүрөсү, 33)

Мусулмандыктын биринчи шарты – бул, жалгыз Кудай Аллахка ибадат кылуу. Ислам негизи ушул шарттын ар кандай жолдор менен турмушка ашырылышынан түзүлөт. Бул принципке таянбаган нерселердин баары Исламга туура келбейт, «караңгы коомго» тиешелүү. Бирок бир сүйлөм менен айтылган бул акыйкат адамдар ойлогондон алда канча терең маанилерди камтыйт. Себеби «караңгы коомдо» жашап, бирок өзүн ыймандуумун деп эсептегендердин бирөөсү дагы өзүн «Аллахтан башкага кулчулук кылып жатам» деп ойлобойт. Албетте, эч кимиси намаз окуп жатканда, маңдайына бир айкел коюп алып, ошого сыйынбайт. Мындай кылбаганы үчүн, «Аллахка ибадат кылып жатабыз» дешет.

Бирок чыныгы абал такыр башка. Бул парадоксалдуу абалдын себеби, адамдар «ибадат (кулчулук) кылуу» дегенде «бир заттын алдында сажда кылууну» гана түшүнүшөт. «Ибадат кылуу» деген сөздүн маанисин «караңгы коомдун» туура эмес сүрөттөөсүнө карап эмес, Курандын аяттарына карап түшүнүү керек:

Мен жиндерди жана адамдарды бир гана Мага ибадат кылышсын деп жараттым. (Зарият Сүрөсү, 56)

Бул аятта Аллахтын жиндер менен адамдарды «бир гана Өзүнө ибадат кылышы үчүн» жараткандыгы кабар берилген. Албетте, ушул аныктамага туура келген, б.а. Аллахтын жаратуу максатына ылайык «Ага ибадат кылган» жана аятта айтылгандай, Ага ибадат кылуудан башка эч нерсе кылбаган адам ыймандуу адам болот.

Аллахка ибадат кылуунун кандай мааниге келээри, Аллахка кантип кулчулук кылынаары төмөнкү аятта чечмеленген:

Айткын: «Эч күмөнсүз, менин намазым, ибадаттарым, жашоом жана өлүмүм ааламдардын Рабби Аллах үчүн». (Энъам Сүрөсү, 162)

Аятта кабар берилгендей, Аллахка ибадат кылуу адамдын бир гана 5 убак намазын же башка ибадаттарын эмес, бүт өмүрүн, ал тургай, өлүмүн да камтыйт. Ыймандуу адам – бул, бүт өмүрүн Аллахка ибадат кылуу менен өткөргөн адам. Бул аракети үчүн Аллахтын ыраазылыгына, мээримине жана түбөлүк бейишине жетет.

Өмүрүн Аллахтын ыраазылыгынан башка максаттарга арноо болсо, Куранда Аллах билдиргендей, «ширк», б.а. Аллахка шерик кошуу болуп саналат. Пайгамбарлар тарых бою адамдарды Аллахка шерик кошууну токтотууга үндөшкөн. Куранда айтылгандай, бүт «караңгы» коомдор – Улуу Аллахка шерик кошкон коомдор. Ошондуктан бүгүнкү күндө дүйнөнүн көпчүлүгү ширкке таянган бир динди карманып келүүдө. Бул дүйнөдө ыймандуу коомдор гана жалгыз Аллахка ибадат кылып, акыйкат динде болушат. Ыймандуулар, аятта билдирилгендей, бир гана мындай деп айтышат:

Айткын: «Эй адамдар, эгер менин диним жөнүндө күмөн санап жатсаңар, мен силердин Аллахтан башка ибадат кылганыңарга ибадат кылбаймын, мен силердин жаныңарды ала турган Аллахка гана ибадат кылам. Мага ыймандуулардан бол деп буйрук берилди.» (Йунус Сүрөсү, 104)

Адам Аллахка кантип ибадат кылат? Бир гана ушул куттуу ишке арналган өмүрүн кантип өткөрөт? Караңгы коомдордогу адамдар ойлогондой, бүт күндөрүн «кыйналуу» менен өткөрөбү? Кыймылсыз, түнт мүнөздөгү адамга айланабы?

Тескерисинче, чын ниеттүү бир мусулман Аллахка чын көңүлдөн моюн сунганы үчүн, коопсуз, бейпил жана комфорттуу өмүр сүрүп, бактылуу болот. Колундагы жана айланасындагы нерселердин баарынын Аллахтын берешендиги экенин билип, бул сый-жакшылыктарга кубанып, толкунданат. Кыскасы, ыймандуу адам шайыр, ачык көңүл, санаасыз, чечкиндүү, сапаттуу адам болот. Бир гана Аллах үчүн жашап, Аллах үчүн иштейт жана Аллахты ыраазы кылуу үчүн ага берилген бүт мүмкүнчүлүктөрдү колдонот.

Чыныгы Исламды билбегендердин ойлогонунун тескерисинче, динден, Аллах сүйүүсүнөн жана Аллах коркуусунан алыс жашаган адам чындап кыйналып жашайт. Бир гана Аллахка кулчулук кылган киши болсо болушунча эркин, бейпил, кубанычтуу жана бактылуу өмүр сүрөт. Аны байлаган «жасалма кудайлардын» моюнтуругунан кутулат. «Адамдар мен жөнүндө эмне деп ойлойт?», «баланча мени жакшы көрбөсө, эмне кылам?», «жумуштан айдалсам эмне болот?» деген сыяктуу миллиондогон кооптонуулары жоголот. Алсыз, залим, акылсыз жана эч нерсеге күчү жетпеген миллиондогон жасалма «кудайларга» кулчулук кылуунун басымынан кутулуп, бүт нерсеге кудуреттүү, чексиз акыл жана сулуулук ээси, бүт нерсени башкарган, чексиз боорукер жана адилеттүү Аллахка моюн сунат. Эми ал, Куранда айтылгандай, «абдан бекем бир тутканы» кармаган болот. Аятта мындай деп айтылат:

Динде мажбурлоо (жана басым жасоо) жок. Эч күмөнсүз, туура жол (рүшд) адашуучулуктан апачык ажыратылган. Эми ким таагуттан (туура эмес ишенимден) баш тартып, Аллахка ыйман келтирсе, эч качан ажырап кетпей турган, абдан бекем бир тутканы кармаган болот. Аллах – угуучу, билүүчү. (Бакара Сүрөсү, 256)

Куранда жалгыз Аллахка ибадат кылууга үндөгөн пайгамбарлардын адамдарды эркиндештирип, «чынжырлардан куткаруучу» өзгөчөлүгү төмөнкүчө кабар берилген:

Ал адамдар сабатсыз (үмми) кабар алып келүүчү (неби) элчиге (расул) баш ийишет (ээрчишет). Ал ушундай элчи: (иудейлер менен христиандар) аны өздөрүндөгү Тоорот, Инжилдерде (келээри) жазылуу экенин көрүшөт. Ал аларды жакшылыктарга чакырып, жамандыктардан кайтарат. Аларга таза, пакиза нерселерди адал, ыпылас нерселерди арам кылып, үстүнөн машакаттарын, оор ибадаттарын алып таштайт. Эми, ага (элчиге) ыйман келтирип, аны урматтап, ага түшүрүлгөн нурду ээрчиген адамдар, ошолор гана (тозоктон) кутулуучулар. (Аьраф Сүрөсү, 157)

Башка бир аятта болсо Аллах ыймандуулардын кулк-мүнөзүн төмөнкүчө билдирген:

Эч күмөнсүз, мусулман эркектер жана мусулман аялдар, ыймандуу эркектер жана ыймандуу аялдар, чын көңүлдөн (Аллахка) баш ийген эркектер жана чын көңүлдөн (Аллахка) баш ийген аялдар, чынчыл эркектер жана чынчыл аялдар, сабыр кылган эркектер жана сабыр кылган аялдар, урмат менен (Аллахтан) корккон эркектер жана урмат менен (Аллахтан) корккон аялдар, садака берген эркектер жана садака берген аялдар, орозо кармаган эркектер жана орозо кармаган аялдар, намыстарын коргогон эркектер жана (намыстарын) коргогон аялдар, Аллахты көп зикир кылган (эстеген) эркектер жана (Аллахты көп) зикир кылган аялдар; (мына) ушулар үчүн Аллах бир кечирим жана улуу бир сыйлык даярдаган. (Ахзаб Сүрөсү, 35)

Ыймандуу адам Аллах менен чын жүрөгүнөн, жакын байланышта болот. Аллах анын жалгыз досу, жалгыз жардамчысы. Куранда Аз. Ибрахимдин (ас) Аллах менен болгон жакын байланышы мусулмандарга өрнөк болушу үчүн төмөнкүчө кабар берилген:

(Ибрахим мындай) Деди: «Эми эмнеге сыйынып жатканыңарды көрдүңөрбү? Силер жана мурдакы ата-бабаларыңар? Мына ушулар чындыгында менин душмандарым; бир гана ааламдардын Раббинен тышкары. Мени жараткан жана мага хидаят (туура жол) берген – Ал; мени тамактандырган жана ичирген – Ал; ооруганда мага шыпаа берген – Ал; мени өлтүрө турган, кийин тирилте турган да – Ал, дин (жаза) күнү каталарымды кечирээрин үмүт кылганым да – Ал. Раббим, мага өкүм (жана даанышмандык) бер жана мени чын ыкластуулардын арасына кош. Кийин келе тургандардын арасында мага бир чынчылдык тилин бер. Мени сый-жакшылыктарга толтурулган бейиштин мураскорлорунан кыл, атамды да кечир, себеби ал жаңылып, жолдон адашкандардан. Жана мени (адамдар) тирилтиле турган күнү уят кылба; мал-мүлктүн да, балдардын да пайдасы тийбей турган күнү.» (Шуара Сүрөсү, 75-88)

Куранда жалгыз Аллахка ибадат кылган ыймандуунун бейпилдиги менен Аллахка сансыз шериктерди кошуп, сансыз кудайларга кулчулук кылган адамдын мисалы болсо төмөнкүчө сүрөттөлгөн:

Аллах бир мисал берди: өз ара ынтымаксыз жана пикир келишпес, аны талашкан көп ээлери бар бир адам менен жалгыз бир адамга баш ийген бир адам. Бул экөөсүнүн абалы бирдей болмок беле? Мактоолор Аллахка тиешелүү. Жок, алардын көпчүлүгү билишпейт. (Зүмер Сүрөсү, 29)

Ыймандуунун эң негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири – бул, анын текебердиктен, бой көтөрүүдөн, башкача айтканда, өзүн кандайдыр бир мааниде «кудайлаштыруудан» алыс болушу. Аллахка чын көңүлдөн моюн сунган бир мусулман ар дайым өзүнүн кемчилигин издеп, өзүн тынымсыз өстүрөт. Куранда кабар берилген ыймандуунун өзгөчөлүктөрүнүн күн сайын көбүрөөгүнө жетүүгө аракет кылат. Кичипейилдиги бүт кыймыл-аракеттеринен көрүнүп турат. Аллах кичипейил, жөнөкөй пенделерин бир аятында төмөнкүчө мисал келтирген:

Алар Рахман (Аллах)тын пенделери, жер бетинде кичипейил-салабаттуу жүрүшөт жана наадандар (оройлук менен) сүйлөсө да «салам» дешет. (Фуркан Сүрөсү, 63)

Аллахтан жүз бургандардын эң чоң жаңылыштыгы болсо, алар өздөрүн абдан акылдуу сезип, текеберленип, өздөрүн «кудайлаштырып» алышат (Аллахты аруулайбыз). Куранда абийири (жүрөгү) акыйкаттарды көрүп, кабыл алганына карабастан, текебердигинен улам бой көтөрүп, чындыктан качкан адамдар жөнүндө мындай деп айтылган:

Абийирлери кабыл алганына карабастан, зулумдук жана текебердиктин себебинен аларды четке кагышты. Эми сен бузукулардын кандай натыйжага туш кылынганын бир кара. (Немл Сүрөсү, 14)

Текебер адамдар динди танып, туура жолдон адашса, ыймандуулар болсо өмүрүн Аллах билдирген жоопкерчиликтерди орундатуу аракети менен өткөрүшөт. Ыймандуулар тынымсыз өздөрүнүн напсилери менен күрөшүшөт. Куранда напсинин жамандыкка үндөөчү өзгөчөлүгү төмөнкүчө кабар берилген:

Мен напсимди актабайм. Себеби чындыгында напси, Раббим аны коргобосо, болгон күчү менен жамандыкка чакырат. Эч күмөнсүз, менин Раббим кечиримдүү, коргоочу. (Йусуф Сүрөсү, 53)

Ыймандуулар дайыма напсисинен этият болуп, ар дайым, ар кандай шартта абийиринин үнүн угат. Дайыма Аллахтын ыраазылыгына туура келген жолду тандайт. Аны коркуу, тажоо, үмүтсүздүк, камырабастык сыяктуу тоскоолдуктарды колдонуу аркылуу жолунан тосууга аракет кылган напсисин чечкиндүүлүк, эр жүрөктүк жана сабырдуулук менен жеңет. Жолунан эч качан кайтпайт, себеби бул жол – анын жалгыз досу, жалгыз жардамчысы жана жалгыз таянычы болгон Аллахтын жолу. Албетте, ыймандуунун күрөшү өзүнүн напсиси менен эле чектелбейт. Куранда Раббибиз ыймандууларга билдирген дагы бир жоопкерчилик бар: жакшылыкка чакырып, жамандыктан кайтаруу.

Ыймандуу адам – Курандын аяттарында айтылгандай, Аллахтын жер жүзүндөгү өкүлү (халифасы). Адамдарды Аллахтын жолунан тоскондорго, аларга кысымчылык жана зулумдук кылгандарга каршы күчтүү илимий-пикирдик күрөш жүргүзөт, себеби бул ага Куранда кабар берилген бир жоопкерчилик.

Куран адеп-ахлагы менен жашаган адамдар багыт берген бир коомдо гана чыныгы адилеттүүлүк жана чыныгы акыйкат орношу мүмкүн. Ыймандуу адам – бул, Аллахтын ыраазылыгы үчүн жашаган, адамдардын арасында адилеттүүлүктү сактаган, аларды туура жолго баштаган инсан. Ыймандуулар канчалык чоң жоопкерчилик жүктөлбөсүн, эч качан Аллах үйрөткөн адеп-ахлактан алысташпайт. Алардын бул өзгөчөлүгү Куранда төмөнкүчө кабар берилген:

Аларды жер жүзүндө бекем орноштуруп, бийлик берсек, намаздарын толук окушат, зекет беришет, жакшылыктарга буюруп, жамандыктардан кайтарышат. Иштердин акыбети Аллахтын колунда. (Хаж Сүрөсү, 41)

Аллахтан коркпогон адамдар болсо кандай гана кызмат берилбесин, жеке кызыкчылыктарын көздөп, кызматтык даража, атак-даңк жана мал-мүлккө жетүү үчүн жарышып башташат. Ошондуктан мындай адамдар башкарган бир коомдо эч качан чыныгы бейпилдик жана бакубаттык болбойт.

Ыймандуулар болсо кандай гана шартта болбосун, адамдарды жамандыктардан тосууга, аларды жакшы иштерге үндөөгө, аларга өрнөк болууга жана жакшылыкка чакырууга болгон аракетин жумшашат. Эч качан камырабастык, жалкоолук кылышпайт. Куранда ыймандуулардын чечкиндүү мүнөзү төмөнкүчө сүрөттөлгөн:

Канчалаган пайгамбар менен бирге көптөгөн раббанилер (билимдүүлөр) согушка кирип, Аллах жолунда аларга келген (кыйынчылык жана мээнет)тен улам алсыздык да көрсөтүшкөн жок, моюн да сунушкан жок. Аллах сабыр кылгандарды жакшы көрөт. Алар: «Раббибиз, күнөөлөрүбүздү жана ишибиздеги чектен чыгууларыбызды кечир, бизди жолдон адаштырба жана бизге каапырлар коомуна каршы жардам бер» деген сөздү гана айтышты. Ошентип Аллах бул дүйнөнүн жана акыреттин кооз сообун аларга берди. Аллах жакшылык кылгандарды жакшы көрөт. (Али Имран Сүрөсү, 146-149)

Чын ыкластуу ыймандууну жасалма динчилдерден айырмалаган эң негизги өзгөчөлүктөрдүн бири, чыныгы мусулман динди айтып бергенде адамдардан эч кандай кызыкчылык күтпөйт. Акча, байлык, кызматтык даража же адамдарга жакшы көрүнүүнү эмес, бир гана Аллахтын ыраазылыгына жетүүнү көздөйт. Ал сыйлыгын (белегин) бир гана Аллах Кабатынан күтөт. Куранда бул жөнүндө пайгамбарлардын мүнөздөрүнөн мисал келтирген көптөгөн аяттар бар. Алардын кээ бирлери төмөнкүдөй:

(Нух:) Эгер жүз бурсаңар, мен силерден бир акы сураган жокмун. Менин сыйлыгымды бир гана Аллах берет. Жана мен мусулмандардан болууга буюрулдум. (Йунус Сүрөсү, 72)

Аллах хидаят бергендер (туура жолгон салгандар) мына ушулар; демек сен да алардын ушул хидаятын ээрчи. Айткын: «Мен бул үчүн силердин бир акы сураган жокмун. Ал (Куран) ааламдарга бир насаат жана эскертүү гана.» (Энъам Сүрөсү, 90)

Мусулмандын, ошондой эле, адеп-ахлагы да абдан жогору болот. Дүнүйөлүк, майда нерселердин артынан чуркабагандыктан, түшүнүктүү, боорукер жана кечиримдүү болот. Сезимдерин укпастан, акылын угат жана ачууланбайт. Жардамын аябаган, кайрымдуу жана сылык болот. Ыймандуулардын бул кулк-мүнөздөрү Куранда төмөнкүчө кабар берилген:

Жана алар Раббилеринин жүзүн (ыраазылыгын) каалап сабыр кылышат, намазды туптуура кылышат, аларга ырыскы катары бергендерибизден жашыруун жана ачык садака кылышат жана жамандыкты жакшылык менен токтотушат. Мына ошолор, бул мекендин (дүйнөнүн сонун) акыбети (акырет бакыты) ошолор үчүн. (Рад Сүрөсү, 22)

Алар - барчылыкта да, жокчулукта да садака бергендер, ачууларын жеңгендер жана адамдарды кечиргендер. Аллах жакшылык кылгандарды сүйөт. (Али Имран Сүрөсү, 134)

Сен кечирим жолун танда, (Исламга) ылайык болгонду буйрук кыл жана караңгы-сабатсыздардан жүзүңдү бур. (Аьраф Сүрөсү, 199)

Жамандыктын жообу ошого тең (окшош) жамандык. Бирок ким кечирип, оңдосо (бейпилдикти орнотсо), анын сыйлыгын Аллах берет. Чындыгында Ал залимдерди сүйбөйт. (Шура Сүрөсү, 40)

Алар жалган күбөгө өтүшпөйт, бош жана пайдасыз нерсеге жолукканда, кадыр-баркы менен өтүп кетишет. (Фуркан Сүрөсү, 72)

Өздөрү сүйүп (жегиси келип) турган тамакты жакырларга, жетимдерге жана туткундарга жедиришет. (Инсан Сүрөсү, 8)

Бирок айта кетчү нерсе, албетте, мусулмандын да каталары болот. Бул адам баласынын табиятында бар. Бирок чын ыкластуу мусулман ошол замат каталары үчүн Аллахтан кечирим тилеп, каталарын толук оңдойт. Эч бир ката аны үмүтсүздүккө салбайт, себеби ал Аллахтын чексиз мээримине корголойт. Куранда бул жагдай төмөнкүчө кабар берилген:

Жана жаман бир күнөө кылышканда же өздөрүнө зулумдук кылышканда, Аллахты эстеп ошол замат күнөөлөрүнүн кечирилишин тилешет. Аллахтан башка күнөөлөрдү ким кечирет? Ошондой эле, алар кылган (жаман иштерин) билип туруп кайталай беришпейт. (Али Имран Сүрөсү, 135)

Ыймандуунун досу Аллах жана Аллахты дос туткан башка ыймандуулар. Эгер Аллахка душман болсо, эң жакынын да дос тутпайт. Аллахка моюн сунган бир ыймандуу болсо, ортолорунда туугандык, социалдык статус, материалдык мүмкүнчүлүктөр сыяктуу, эч кандай орток байланыш болбосо да, анын бир тууганы болот. Аллах үчүн сүйгөндү үйрөнүп, Аллах ыраазы болгон адамдарды сүйөт.

Мусулмандын акылы да тунук болот. Аллахка ишенип, өзүн Ага тапшырганы үчүн, оюн алагды кылган керексиз коркуулардан, тынчсыздануулардан жана кайгы-капалардан кутулат. Жана акылман болот. Ошондуктан кеңири, терең ойлонуп, окуялардын татаал тараптарын түшүнөт. Илимдүү, даанышман жана акылдуу болот.

Бул дүйнөдө убактылуу жашайт. Тарбияланып, руху күн сайын асылданып (арууланып), чыныгы мекенине, акыретке даярданат. Бул дүйнөдө ага жазылган тарых болсо Аллахтын чын ыкластуу пенделерине жараша тургандай атак-даңктарга толо болот.

ӨЗҮБҮЗДҮ ӨЗҮБҮЗ СУРАККА АЛУУ

Эй ыйман келтиргендер, Аллахтан корккула. Ар бир адам эртең үчүн эмне даярдаганын карасын. Аллахтан корккула. Эч шексиз, Аллах кылгандарыңардан кабардар. Алар Аллахты унутуп, натыйжада Ал (Аллах) да аларга өз напсилерин унуттурган адамдар сыяктуу болбогула. Мына ошолор бузукунун (фасыктын) дал өзү. (Хашр Сүрөсү, 18-19)

Куранда билдирилген ыймандуулардын өзгөчөлүктөрүн мурдакы бөлүмдө карадык. Аллах ыраазы болуп, бейишине киргизе тургандыгын кабар берген адамдарда мына ушундай өзгөчөлүктөр болушу керек. Биз буга канчалык окшошобуз деп өзүбүздөн өзүбүз сурап көрдүкпү?

Куранда кабар берилген ыймандуунун өзгөчөлүктөрүнөн апачык көрүнүп тургандай, сураганга «алхамдулиллах мусулманмын» деп жооп берип, кээ-кээде кээ бир ибадаттарды аткаруу Аллах Кабатында жетиштүү болбошу мүмкүн. Ыймандуу мусулман колунан келишинче Куранда кабар берилген бүт өзгөчөлүктөргө жетүүгө аракет кылышы зарыл. Антпесе, анын кылгандары «бир учунан ибадат кылуу» деген мааниге келиши мүмкүн жана Куранда «Аллахка бир учунан ибадат кылгандардын» абалы төмөнкүчө баяндалган:

Адамдардын кээ бирлери Аллахка бир учунан ибадат кылат, эгер ага бир жакшылык жетсе, буга ыраазы болот жана эгер ага бир фитна (сыноо, кыйынчылык) келсе, жүзү терс бурулат. Ал дүйнөнү жоготту, акыретти да. Мына ушул апачык бир жоготуу. (Хаж Сүрөсү, 11)

Өздөрүн жетиштүү көргөн адамдардын дагы бир жаңылыштыгы – бул, алардын кээ-кээде кээ бирлерге жакшылык кылып же жакырларга жардам берип койгонду жетиштүү деп ойлошу. Ал эми Куранда болсо Аллах Кабатында эмнелердин баалуу, эмнелердин чыныгы жакшылык экендиги төмөнкүчө кабар берилген:

Жүзүңөрдү чыгышка жана батышка бурушуңар жакшылык эмес. Жакшылык – Аллахка, акырет күнүнө, периштелерге, Китепке жана пайгамбарларга ыйман кылган; мал-мүлктү жакшы көргөнүнө карабастан, аны жакындарга, жетимдерге, жакырларга, жолдо калганга, тилемчиге жана кулдарга (эркиндиги үчүн) берген; намазды туптуура окуган, зекетти берген жана убадалашканда убадаларына тургандар менен кыйынчылыкта, ооруганда жана согуш күчөгөн учурларда сабыр кылгандар(дын иш-аракеттери). Мына ошолор – чынчылдар, жана такыбалар (Аллахтан корккондор) да ошолор. (Бакара Сүрөсү, 177)

Куранда ыймандуунун өзгөчөлүктөрү апачык сүрөттөлгөнүнө карабастан, «менин жүрөгүм таза, эч кимге жамандыгым жок, Аллах албетте мени жакшы көрөт болушу керек» деген сыяктуу ойлор менен өзүн-өзү алдоо эч туура болбойт. Аллах адамдардан Өзүнө ибадат (кулчулук) кылууларын каалайт, бир гана «эч кимге зыяны тийбеген, жүрөгү таза адам» болууларын эмес. Албетте, ар бир адам жүрөгү таза болуп, эч кимге зыян тийгизбегенге милдеттүү, бирок мунун өзү эле жетиштүү эмес. Ошондой эле, Аллахка кулчулук кылбаган, ыймандан алыс бир адамдын жүрөгү толугу менен «таза» боло албайт. Аллах Куранда билдирген бүт өкүмдөрдү аткарып, Аллах койгон чектерден чыкпаганда гана жүрөк таза боло алат.